नेपालमा किरातकालीन समाजको अवस्था

काठमाडौं, असोज १२ ।
नेपालको प्राग-इतिहास र प्राचीन सभ्यताको आधारशिला मानिने किरातकालीन समाजको स्वरूप, बनोट र विकासक्रमका सम्बन्धमा दिग्गज इतिहासविद्, पुरातत्त्वविद् र समाजशास्त्रीहरूले निकै गहन एवं व्याख्यात्मक दृष्टिकोणहरू अघि सारेका छन्।

प्राचीन संस्कृत साहित्य, कौटिल्यको अर्थशास्त्र, बौद्ध ग्रन्थहरू, चिनियाँ यात्रीका यात्रा संस्मरणहरू र काठमाडौँ उपत्यकामा उपलब्ध लिच्छवि अभिलेखहरूमा प्रयुक्त गैर-संस्कृत शब्दहरूको गहन व्याख्या गर्दै यी इतिहासकारहरूले किरातकालीन समाज आदिम वा बर्बर मात्र नभएर एक उच्चकोटीको राजनीतिक, आर्थिक, धार्मिक र सांस्कृतिक चेतनाले सुसज्जित मानव समुदाय भएको प्रमाणित गरेका छन्।

भौगोलिक अवस्थिति र जातजातिको पहिचानका सन्दर्भमा भारतीय भाषाविद् सुनितीकुमार चटर्जी र नृतत्त्वविद् डी एन मजुमदारले किरातहरूलाई मूलतः उत्तर-पूर्वी हिमाली भेगमा फैलिएका मंगोलोइड नस्लका मानिसहरूका रूपमा परिभाषित गरेका छन् ।

जसले नेपालको पहाडी भूभाग र काठमाडौँ उपत्यकालाई आफ्नो मुख्य कर्मथलो बनाएका थिए। इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले किरातहरू नै नेपालका वास्तविक आदिबासी भएको र उनीहरूले फिरन्ते युगको अन्त्य गरी काठमाडौँ उपत्यकामा पहिलो संगठित र स्थायी राज्यको स्थापना गरेको तर्क प्रस्तुत गर्नुभएको छ।

इतिहासविद् जगदीशचन्द्र रेग्मी र चेतनाथ आचार्यको व्याख्या अनुसार प्राचीन पौराणिक ग्रन्थहरूमा किरातहरूलाई जङ्गल र पहाडमा बस्ने भनिए तापनि ऐतिहासिक कालखण्डमा प्रवेश गर्दा उनीहरू सहरी र ग्रामीण व्यवस्थापनमा निकै निपुण भइसकेका थिए।

भारतका हरप्रसाद शास्त्री र नेपालका भेषबहादुर थापा जस्ता इतिहासकारहरूले काठमाडौँको गोकर्ण, शङ्खमूल र च्यसल क्षेत्रलाई किरातहरूको राजनीतिक एवं प्रशासनिक केन्द्र मान्दै यस युगलाई काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो सहरीकरणको आधार स्तम्भका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

भाषाविद् कमलप्रकाश मल्लले उपत्यकाका प्राचीन स्थानहरू जस्तै खोप्रिङ, साङ्गा र च्यसल जस्ता शब्दहरूको भाषिक जरा किरात भाषामा भेटिनुले तत्कालीन समाजको व्यापकता र संमृद्धिलाई प्रमाणित गर्ने उल्लेख गर्नुभएको छ।
राजनीतिक र प्रशासनिक दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्दा किरातकालीन समाज अत्यन्तै सुशासित र विकेन्द्रीकृत प्रणालीमा आधारित रहेको पाइन्छ।

इतिहासविद् सूर्यविक्रम ज्ञवाली र धनबहादुर क्षेत्रीले किरात शासन व्यवस्था स्वरूपमा राजतन्त्रात्मक देखिए तापनि व्यवहारमा यो जनभावनाको कदर गर्ने लोकतान्त्रिक र कल्याणकारी चरित्रको रहेको व्याख्या गर्नुभएको छ।
भारतीय प्राच्यविद्याविद् काशीप्रसाद जायसवालले किरातहरूको राजनीतिक संगठन सुदृढ हुनुको मुख्य कारण उनीहरूको सैन्य कौशल र गणतान्त्रिक चेतनाको अनुपम समिश्रण हुनुलाई मान्नुभएको छ भने विन्सेन्ट स्मिथले नेपालका किरातहरूको राजनीतिक स्वतन्त्रतालाई प्राचीन भारतका लिच्छवि र शाक्य गणराज्यहरूसँग तुलना गर्नुभएको छ।

प्रशासनिक अंगहरूको व्याख्या गर्दै रामनिवास पाण्डे र शङ्करमान राजवंशीले लिच्छवि कालमा न्याय, राजस्व र विकासका लागि प्रयोग गरिएका कुथेर, माप्चोक, लिङ्ग्वाल र शूल्ली जस्ता अड्डा वा निकायहरूको प्राविधिक जग किरातकालमै बसिसकेको कुरा स्पष्ट पार्नुभएको छ।
इतिहासविद् सुरेन्द्र केसी, माणिकलाल श्रेष्ठ र तुलसीराम वैद्यले स्थानीय स्तरमा सक्रिय रहने ‘पाञ्चाली’ र ‘थुम’ भनिने जिल्ला स्तरीय विभाजनले किरात शासकहरू विकेन्द्रीकरण र तल्लो तहसम्म न्याय प्रवाह गर्न कति सचेत थिए भन्ने कुराको सांगोपांगो व्याख्या गर्नुभएको छ, जसका कारण तत्कालीन समाज आन्तरिक द्वन्द्वबाट मुक्त र शान्त रहन सफल भयो।

सामाजिक संरचना, पारिवारिक जीवन र लैंगिक सम्बन्धका दृष्टिले किरातकालीन समाज उत्तर-भारतको हिन्दु समाजभन्दा निकै फरक र उन्नत रहेको इतिहासकारहरूको मत छ।
समाजशास्त्री चैतन्य मिश्र र गणेशमान गुरुङको समाजशास्त्रीय विश्लेषण अनुसार किरात समाजमा श्रम, सीप र पेसाको उच्च सम्मान हुन्थ्यो तर त्यहाँ जन्मका आधारमा विभेद गर्ने कठोर जात प्रथा वा वर्ण व्यवस्था विद्यमान थिएन।

इतिहासविद् ज्ञानमणि नेपाल र संस्कृतिविद् इमानसिंह चेम्जोङका अनुसार यो समाज मातृसत्तात्मक अवस्थाबाट पितृसत्तात्मकतातर्फ रुपान्तरण हुँदै गरेको संक्रमणकालीन समाज भए तापनि परिवार र समाजमा महिलाहरूको स्थान अत्यन्त उच्च, आदरणीय र निर्णायक रहने गर्दथ्यो।
भारतीय इतिहासकार रोमिला थापरले प्राचीन हिमाली भेगका किरात समुदायमा संयुक्त परिवार प्रणालीको प्रचलन रहेको र सम्पत्तिमाथि व्यक्तिगत भन्दा सामूहिक स्वामित्वको अभ्यास बढी हुने गरेको व्याख्या गर्नुभएको छ।

इतिहासविद् प्रेमानन्द मिश्र, कृष्णबहादुर थापा र नृतत्त्वविद्हरूले किरात समाजको बनोट अत्यन्त लचिलो, खुला र सहिष्णु प्रकृतिको रहेको जसले गर्दा बाहिरबाट आउने अन्य फरक संस्कृति वा समुदायका मानिसहरूलाई पनि समाजले सहजै आत्मसात् गर्न सकेको उल्लेख गरेका छन्। तिनीहरूको विवाह, भोजभतेर र मृत्यु संस्कारहरू सरल, सामाजिक सद्भाव बढाउने खालका र कम खर्चिला हुने गर्दथे, जसले समाजमा वर्गभेद उत्पन्न हुन दिँदैनथ्यो।

आर्थिक जीवन, कृषि र वाणिज्यको क्षेत्रमा किरातकालीन समाज आत्मनिर्भरताको सिद्धान्तबाट माथि उठेर अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा संलग्न भइसकेको देखिन्छ।
नेपालका आर्थिक इतिहासविद् महेशचन्द्र रेग्मीले किरात कालमा प्रचलित ‘किपट’ भूमिव्यवस्थाको व्याख्या गर्दै जमिनमाथि समुदायको सामूहिक अधिकार रहने भएकाले तत्कालीन समाजमा भूमिहीनता र चरम आर्थिक शोषणको समस्या नरहेको स्पष्ट पार्नुभएको छ।
कृषि र पशुपालन अर्थतन्त्रको मुख्य मेरुदण्ड रहेको यस युगमा भुवनलाल प्रधानले काठमाडौँ उपत्यकाको उर्वर भूमिमा सिँचाइका लागि कुलो खन्ने विशिष्ट प्रविधिको विकास किरातहरूले नै सुरु गरेको उल्लेख गर्नुभएको छ।

भारतीय पुरातात्त्विक तथा आर्थिक इतिहासविद् राधामुमुद मुखर्जी र प्रा विमलचरण लाहाले कौटिल्यको ‘अर्थशास्त्र’ र प्राचीन बौद्ध ग्रन्थहरूलाई उद्धृत गर्दै नेपालमा उत्पादित ‘भिंगिसी’ भनिने आठ टुक्रा जोडिएको ऊनको कम्बल, जडीबुटी, कस्तुरी र उत्कृष्ट छालाका वस्तुहरू मगध तथा पाटलीपुत्रको बजारमा निकै लोकप्रिय र महँगो मूल्यमा बिक्री हुने गरेको व्याख्या गर्नुभएको छ।

भारतीय विद्वान ए एल बाशम, विजयकुमार कर्ण र बाबुराम खातीका अनुसार नेपालको किरात साम्राज्य उत्तरको भोट र दक्षिणको भारत जोड्ने व्यापारिक मार्गको प्रमुख केन्द्र भएकाले यहाँ आन्तरिक र बाह्य वाणिज्य दुवै फस्टाएको थियो र राज्यले संकलन गर्ने भाग, भोग र कर जस्ता राजस्वका स्रोतहरू जनतालाई मर्का नपर्ने गरी न्यायोचित ढंगले निर्धारण गरिएका हुन्थे।

धार्मिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक जीवनको पाटोमा किरातकालीन समाज प्राकृतिक र मानवनिर्मित दर्शनहरूको एक सुन्दर संगमस्थलका रूपमा व्याख्यायित छ।
स्कृतिविद् सत्यमोहन जोशी र वीणा पौडेलका अनुसार किरातहरू मूलतः प्रकृतिपूजक थिए, जसले जल, जमिन, जङ्गल, पहाड र आफ्ना पितृहरूको पूजा मुन्धुमको विधान अनुसार गर्दथे। उनीहरूका उधौली र उभौली जस्ता चाडपर्वहरू पूर्णतः ऋतु परिवर्तन र कृषिको चक्रसँग जोडिएका हुनाले यो जीवनशैली विज्ञानसम्मत र प्रकृतिमैत्री थियो।

भारतीय दार्शनिक तथा इतिहासविद् डा सर्वपल्ली राधाकृष्णनले हिमाली क्षेत्रका किरातहरूले आत्मसात् गरेको प्रकृति र पुरुषको यही आदिम चेतना नै पछि गएर पूर्वीय दर्शनको साङ्ख्य दर्शन र शिव(शक्ति अवधारणाको मुख्य स्रोत बनेको व्याख्या गर्नुभएको छ।

इतिहासविद् डा राजाराम सुवेदीको मत अनुसार नेपालका राष्ट्रिय देवता पशुपतिनाथ वास्तवमा किरातकालका ‘किरातेश्वर महादेव’ नै हुन्, जसलाई पछि आउने लिच्छवि, मल्ल र शाह शासकहरूले परिमार्जन गर्दै आफ्ना आराध्यदेवका रूपमा निरन्तरता दिएका हुन्।

पुरातत्त्वविद् बाबुकृष्ण रिजाल र इतिहासविद् डा त्रिरत्न मानन्धरले गौतम बुद्धको समकालीन युग र पछि मौर्य सम्राट अशोकको नेपाल आगमनका क्रममा किरात समाजमा बौद्ध धर्मको शान्तिवादी दर्शनको गहिरो प्रभाव परेको तर समाजमा कुनै धार्मिक द्वन्द्व नभई मुन्धुम, सनातन र बौद्ध दर्शनहरू सँगसँगै फस्टाएको धार्मिक सहिष्णुताको सुन्दर व्याख्या गर्नुभएको छ।

कला, लिपि, साहित्य र प्रविधिको क्षेत्रमा पनि किरातकालीन नेपाली समाजको योगदान अत्यन्त विशिष्ट र कालजयी रहेको छ। इतिहासविद् तथा कलाकार लैनसिंह बाङ्देलले काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा फेला परेका प्राचीन यक्ष, यक्षी र आदिम पुरुषका प्रस्तर मूर्तिहरू पूर्णतः किरातकालीन कलाका अनुपम र मौलिक नमुना भएको प्रमाणित गर्नुभएको छ।

उनीहरूको मूर्ति कला र ढुङ्गा काट्ने प्रविधिमा मौलिकता र धरातलीय यथार्थता झल्कन्थ्यो, जसको प्रशंसा भारतीय कलाविद् आनन्द कुमारस्वामीले समेत गर्नुभएको छ। इतिहासविद् तथा नाट्यकार बालकृष्ण समले नेपाली संगीत र नृत्यको आदिम जग किरातहरूको च्याब्रुङ, साकेला र विभिन्न सांस्कृतिक लोकनाचहरूमा भेटिने उल्लेख गर्नुभएको छ।

भारतीय लिपिविज्ञ दिनेशचन्द्र सरकारको विश्लेषण अनुसार किरात कालको उत्तरार्धतिर व्यापारिक र प्रशासनिक प्रयोजनका लागि प्रारम्भिक ब्राह्मी लिपिको प्रयोग हुन थालिसकेको थियो, जसले समाजलाई साक्षरता र अभिलेखीकरणतर्फ डोर्‍याउन मद्दत गर्‍यो।

पुरातत्त्वविद् जनकलाल शर्मा र भारतका एन आर बनर्जीले नेपालमा नवपाषाण युगबाट धातु युगमा प्रवेश गर्ने, तामा र फलामका हतियार तथा कृषि औजार बनाउने र बस्तीहरूमा ढल निकासको प्रारम्भिक योजना बनाउने श्रेय किरात समाजलाई नै जाने व्याख्या गर्नुभएको छ।

समग्रमा, अनुसन्धान र ऐतिहासिक निष्कर्षहरूलाई केलाउँदा किरातकालीन समाज नेपालको इतिहासको एउटा अत्यन्त गौरवशाली र उन्नत कालखण्डका रूपमा प्रमाणित हुन्छ। यो युग केवल एउटा प्राचीन समय मात्र नभएर आधुनिक नेपाली समाजको सामाजिक समता, जातजातिबीचको सद्भाव, लैंगिक सन्तुलन, प्रकृति र मानवबीचको तादात्म्यता, धार्मिक सहिष्णुता र सार्वभौम राजनीतिक चेतनाको वास्तविक उद्गम स्थल हो।
किरातकालीन नेपाली समाजले निर्माण गरेको यही दह्रो सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक जगमाथि नै पछि लिच्छवि र मल्ल कालका कला, संस्कृति र भव्य सभ्यताका महलहरू खडा हुन सम्भव भएको हो भन्ने कुरामा दुवै देशका इतिहासकारहरू पूर्ण रूपमा सहमत देखिन्छन्।

एकीकृत नेपाल