काठमाडौं, असोज २। नेपाल राष्ट्र बैंकले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिना (साउन) को तथ्यांकमा आधारित प्रकाशित गरेको प्रतिवेदनले देशको अर्थतन्त्रमा एकसाथ धेरै महत्त्वपूर्ण घुम्ती संकेत गरेको छ। मूल्यवृद्धि अकस्मात उच्च दरमा पुग्नु, सरकारी खर्च घट्नु र शेयर बजार सुस्ताउनु यस पटकको प्रतिवेदनका सबैभन्दा चर्चित पक्ष बनेका छन्।
मूल्यवृद्धि साढे तीन गुणाभन्दा बढी उक्लियो
साउन महिनामा वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ५.९६ प्रतिशत पुगेको छ, जुन गत वर्षको सोही महिनामा जम्मा १.६८ प्रतिशत मात्र थियो — यसको अर्थ मूल्यवृद्धिको दर करिब साढे तीन गुणाले उक्लिएको हो। सबैभन्दा चाखलाग्दो त खाद्य समूहको अवस्था हो: गत वर्ष साउनमा खाद्य तथा पेय पदार्थको मुद्रास्फीति ऋणात्मक (–२.२८ प्रतिशत, अर्थात् मूल्य घटेको) थियो भने यसपटक त्यही समूह ६.७७ प्रतिशतले महँगिएको छ। घ्यू–तेल १५.६२ प्रतिशत र फलफूल १५.३९ प्रतिशतले महँगिनु यसको प्रमुख कारण देखिन्छ। थोक मुद्रास्फीति पनि गत वर्षको २.३७ प्रतिशतबाट बढेर ८.२७ प्रतिशत पुगेको छ, जसले आगामी महिनाहरूमा उपभोक्ता मूल्यमा थप चाप पर्न सक्ने संकेत गर्छ।
सरकारी खर्च घट्यो, राजस्व बढ्यो — असामान्य संयोग
साउन महिनामा नेपाल सरकारको कुल खर्च रु.४१ अर्ब ८९ करोड रहेको छ, जुन गत वर्षको सोही महिना (रु.४६ अर्ब ३१ करोड) भन्दा ९.५ प्रतिशतले घटेको हो — जबकि गत वर्ष यही महिनामा खर्च १५.२ प्रतिशतले बढेको थियो। यसको ठीक विपरीत, राजस्व परिचालन भने ९.२ प्रतिशतले बढेर रु.९२ अर्ब २३ करोड पुगेको छ (गत वर्ष यो ९.२ प्रतिशतले घटेको थियो)। पूँजीगत खर्च भने रु.१ अर्ब ३३ करोडमै सीमित छ, जुन कुल खर्चको निकै सानो अंश हो।
शेयर बजार र पूँजीकरण दुवैमा गिरावट
नेप्से परिसूचक गत वर्ष साउन मसान्तको २७८८.३७ बाट घटेर यस वर्ष २६४३.८४ मा झरेको छ। बजार पूँजीकरण पनि रु.४६५६ अर्ब २७ करोडबाट घटेर रु.४५४७ अर्ब ७५ करोड कायम भएको छ। जीडीपीसँगको अनुपातमा हेर्दा झन् ठूलो गिरावट देखिन्छ — पूँजीकरण/जीडीपी अनुपात ७५.१० प्रतिशतबाट ६८.९० प्रतिशतमा खुम्चिएको छ।
बैंकमा तरलता प्रशस्त तर लगानी सुस्त, ब्याजदर घट्दो
निजी क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जा वार्षिक बिन्दुगत आधारमा ७.० प्रतिशतले मात्र बढेको छ, जबकि निक्षेप वृद्धिदर त्यसको दोब्बरभन्दा बढी १४.५ प्रतिशत रहेको छ — यसले बैंकहरूसँग तरलता प्रशस्त भए पनि कर्जा माग वा लगानी वातावरण कमजोर रहेको संकेत गर्छ। यही कारणले हुनसक्छ, वाणिज्य बैंकहरूको निक्षेपको भारित औसत ब्याजदर एक वर्षअघिको ४.०२ प्रतिशतबाट घटेर ३.१५ प्रतिशत र कर्जाको ब्याजदर ७.७६ प्रतिशतबाट ६.४८ प्रतिशतमा झरेको छ।
बाह्य क्षेत्र: व्यापार घाटा चौडियो, विप्रेषण वृद्धि सुस्तायो
वस्तु निर्यात ६१.७ प्रतिशतले बढे पनि आयात ३१.० प्रतिशतले बढ्दा कुल व्यापार घाटा २४.९ प्रतिशतले फराकिलो भई रु.१४८ अर्ब ७४ करोड पुगेको छ (गत वर्ष यो वृद्धि जम्मा २.५ प्रतिशत मात्र थियो)। विप्रेषण आप्रवाह भने रु.२१५ अर्ब ५ करोड पुगेर बढेकै भए पनि वृद्धिदर भने गत वर्षको २९.९ प्रतिशतबाट घटेर २१.२ प्रतिशतमा खुम्चिएको छ, जसले विप्रेषणको गतिमा केही सुस्तता आउन थालेको संकेत गर्छ। यद्यपि, कुल विदेशी विनिमय सञ्चिति १८.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न पर्याप्त रहेकाले बाह्य क्षेत्र स्थिर देखिन्छ।
