प्रदशर्नीस्थलमा किताब हेर्दै पाठकहरु । फोटोः युनिफाइड नेपाल
अमृत खरेल/ राम कुमार राई
काठमाडौं, असोज १७ ।
प्रज्ञा प्रतिष्ठान, भानुभक्त हलको एउटा कुनामा इतिहासका किताबको थुप्रो छ। अर्कोतिर सीमानक्सा पल्टाइँदैछन्। कतै उपन्यासका पाना फेरिँदैछन्, कतै कविताका किताबमा औँला रोकिँदैछन्।
कसैले धमिरा लागिसकेका पुराना कागजको थुप्रोमा ऐतिहासिक प्रकाशनहरु खोजिरहेका छन्, कसैले नयाँ लेखकको नयाँ कृति।
कोही किताबको मूल्य सोधिरहेका छन्, कोही किताबको पछाडिको आवरण पढिरहेका छन्।
प्रज्ञा प्रतिष्ठानको परिसरमा चलिरहेको वृहत् पुस्तक प्रदर्शनीमा देखिने यो दृश्यले पठन संस्कृतिको जगलाई अझै पुनर्जीवित बनाइदिएको आभास हुन्छ,
‘साँच्चै नेपालमा किताब खोजी खोजी पढ्ने बानी अझै हराइसकेको रहेनछ’, सरकारी सेवामा लामो समय बिताइसकेका एक परिपक्व पाठक रामप्रसाद भण्डारीले सन्तोषको सास फेर्दै भन्नुभयो।
प्रदर्शनी स्थलमा किताबका स्टलहरूबीच हिँड्दा लाग्छ, नेपाली समाजमा पढ्ने इच्छा हराएको होइन, बरु त्यसले आफ्नो नयाँ बाटो खोजिरहेको छ।
एउटा स्टलमा नेपालको सीमा खोजिँदै थियो। अर्कोमा पुराना इतिहासका किताबका पाना पल्टिँदै थिए। कतै कानूनका पुस्तकमा पाठकको आँखा अडिएको थियो। कतै नेपाल भाषाको शब्दकोश हातमा लिएर पाठकहरू पाना पल्टाइरहेका थिए। कुनै स्टलमा उपन्यासको चर्चा थियो, कुनैमा दर्शन र संस्कृति।
प्रज्ञा प्रतिष्ठानको परिसरमा अहिले किताब मात्र बेचिइरहेका छैनन्। यहाँ पाठकहरू आफ्ना रुचि, जिज्ञासा र स्मृतिहरू खोजिरहेका छन्।
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले असोज ९ गतेदेखि आयोजना गरेको बृहत् पुस्तक प्रदर्शनीमा करिब दुई दर्जन प्रकाशन गृह तथा विभिन्न संस्थाका पुस्तकहरू राखिएका छन्। नेपाली भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति, दर्शन तथा ज्ञान–विज्ञानसम्बन्धी पुस्तकको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले आयोजना गरिएको प्रदर्शनी असोज १८ गतेसम्म चल्नेछ।
यसपटकको प्रदर्शनीको विशेषता सरकारी प्रकाशनसँगै निजी क्षेत्रका प्रकाशन गृहलाई समेत एउटै थलोमा ल्याउनु हो। प्रतिष्ठानका अनुसार सरकारी प्रकाशन बाहेकका प्रकाशन गृहलाई सहभागी गराएर आयोजना गरिएको यो पहिलो ठूलो पुस्तक प्रदर्शनी हो।
त्यसैले पनि प्रदर्शनीमा प्रवेश गर्नेबित्तिकै एउटा कुरा महसुस हुन्छ, यहाँ किताबको संसार पहिलेभन्दा अलि ठूलो छ।
वर्षाले रोक्न सकेन किताब पढ्ने जमातको यात्रा
प्रदर्शनीको तयारी प्रतिष्ठान परिसरमै गरिएको थियो। तर सुरुआती दिनमा वर्षाले केही दिनका लागि कार्यक्रमलाई भानुभक्त प्रदर्शनी कक्षभित्र सीमित गरिदियो।
मौसमका कारण प्रदर्शनीको सुरुआती केही दिन आगन्तुकको उपस्थिति अपेक्षाकृत कम रह्यो। तर वर्षा रोकिएपछि प्रदर्शनी परिसरमा स¥यो र पुस्तकका स्टलहरू पनि विस्तार हुँदै गए।
परिसरमा निजी प्रकाशन गृहका स्टल थपिएपछि दृश्य नै फेरियो।
पैरवी प्रकाशन, पैरबी बुक्स, ओशो ध्यान केन्द्रका प्रकाशन, बुक हिल, नेपालयलगायतका प्रकाशक तथा पुस्तक व्यवसायीले बिक्री कक्ष राखे।
भानुभक्त हलमा भने नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, साझा प्रकाशन, राष्ट्रिय अभिलेखालय, नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान, नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानलगायतका सरकारी तथा संस्थागत प्रकाशनहरू राखिएका छन्।
नेपाल भाषा एकेडेमीका पुस्तक पनि प्रदर्शनीमा छन्।
अर्थात्, एउटा छानामुनि नेपाली भाषादेखि नेपाल भाषासम्म, कविता र उपन्यासदेखि कानूनसम्म, इतिहासदेखि कला र संस्कृतिसम्मका पुस्तक भेटिन्छन्।
शब्दकोश खोज्दै नेपाल भाषा पढ्ने पाठक
नेपाल भाषा एकेडेमीको स्टलमा भने केही पाठकको ध्यान विशेष रूपमा नेपाल भाषाका पुस्तकमा देखिन्छ।
नेपाल भाषाको डिक्सनरी तथा अन्य पुस्तकप्रति पाठकको विशेष आकर्षण रहेको एकेडेमीको पुस्तक बिक्री स्टलमा रहनुभएका शान्तराज शाक्य बताउनुहुन्छ।
शब्दकोश सामान्यतया सबैभन्दा पहिले बिक्री हुने किताब होइन। तर यहाँ त्यसले पाठक भेटिरहेको छ।
त्यो दृश्य आफैँमा अर्थपूर्ण छ।
भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, स्मृति पनि हो। एउटा शब्दको अर्थ खोज्दै गर्दा मानिस कहिलेकाहीँ आफ्नै इतिहासभित्र पुग्छ।
नेपाल भाषाको शब्दकोश खोज्ने पाठकले एउटा किताब मात्र किनिरहेको हुँदैन। उसले एउटा भाषाको संसार आफ्नो घरमा लैजाँदै हुन्छ।
कानूनका किताबमा पनि उत्तिकै चासो
पैरबी बुक्सको स्टलमा भने फरक खालको दृश्य छ।
कानूनसम्बन्धी पुस्तकमा पाठकको विशेष रुचि देखिएको पैरबी बुक्सका सञ्चालक चन्द्र सिवाकोटी बताउनुहुन्छ।
कानूनका पुस्तक सामान्य साहित्यिक पुस्तकजस्तो आकस्मिक रूपमा हातमा पर्ने पुस्तक होइनन्। तिनलाई प्रायः आवश्यकता, अध्ययन वा पेशागत रुचिले खोजिन्छ।
तर प्रदर्शनीमा कानूनका किताबप्रतिको चासोले पाठकको रुचि कति फराकिलो छ भन्ने देखाउँछ।
एउटै प्रदर्शनीमा उपन्यास पढ्ने पाठक र ऐन, कानून तथा न्यायसम्बन्धी पुस्तक खोज्ने पाठक भेटिन्छन्।
पुस्तक प्रदर्शनीको सुन्दरता पनि सायद यही हो।
यसले पाठकलाई कुनै एउटा वर्गमा बाँध्दैन।
इतिहासका पानामा सीमाको खोजी
प्रदर्शनीमा भेटिनुभएका पूर्व महान्यायाधिवक्ता तथा वरिष्ठ अधिवक्ता बद्रीबहादुर कार्की नेपालको सीमा सम्बन्धी पुस्तकहरू संग्रह गर्दै हुनुहुन्थ्यो।
अर्का अधिवक्ता माधव बस्नेत पनि इतिहास तथा सीमानक्सासम्बन्धी पुस्तक खरिद गर्ने जमर्को गर्दै हुनुहुन्थ्यो।
कुनै पाठकका लागि किताब मनोरञ्जन हो।
कुनैका लागि अध्ययन।
तर उहाँहरूजस्ता पाठकका लागि किताब देशको इतिहास, भूगोल र विगत बुझ्ने माध्यम पनि हो।
यस्ता प्रदर्शनीले मानिसलाई पुस्तकको नजिक ल्याउने र पठन संस्कृतिको विकासमा सहयोग पुर्याउने उहाँहरूको धारणा छ।
राष्ट्रिय अभिलेखालयद्वारा दुई लाख रुपैयाँभन्दा बढीको पुस्तक बिक्री
प्रदर्शनीमा राष्ट्रिय अभिलेखालयको स्टलले पनि एउटा छुट्टै कथा भनिरहेको छ।
पुराना र नयाँ प्रकाशनहरू राखिएको अभिलेखालयको स्टलमा इतिहास, अभिलेख र अनुसन्धानसँग सम्बन्धित सामग्री खोज्ने पाठकको उपस्थिति देखिन्छ।
अभिलेखालयले प्रतिष्ठानको बृहत् पुस्तक प्रदर्शनीमा पहिलोपटक सहभागिता जनाएको हो।
र पहिलो सहभागितामै बिक्रीले उत्साहजनक संकेत दिएको छ।
राष्ट्रिय अभिलेखालयकी अधिकृत सीता फुँयाल पुडासैनीका अनुसार शनिबारसम्म अभिलेखालयले दुई लाख रुपैयाँभन्दा बढीका पुस्तक तथा सामग्री बिक्री गरिसकेको छ।
यो रकम केवल बिक्रीको हिसाब होइन।
यसले इतिहास र अभिलेखसँग सम्बन्धित पुस्तकका पाठक पनि पर्याप्त छन् भन्ने संकेत गर्छ।
विशेषगरी नेपाली इतिहास, कला, संस्कृति र गहन अनुसन्धानमा आधारित कृतिप्रति पाठकको चासो पछिल्लो समय बढिरहेको पुस्तक बिक्रेताहरूको अनुभव छ।
मोबाइलको पुस्ता र किताबको पाना
आजको पुस्ताका लागि मोबाइल अपरिचित वस्तु होइन।
उनीहरू समाचार मोबाइलमा पढ्छन्। कथा मोबाइलमै पढ्छन्। सामाजिक सञ्जालमा लेख्छन्। भिडियोमा संसार हेर्छन्।
तर प्रज्ञा प्रतिष्ठानको पुस्तक प्रदर्शनीमा मोबाइल बोकेका हातले किताब पनि समातिरहेका छन्।
पुस्तक बिक्रेताहरूका अनुसार युवा पुस्ताको आकर्षण पनि राम्रो छ। नवयुवा, विशेषगरी जेनजी पुस्ताका पाठकमा आख्यान तथा साहित्यिक कृति र अंग्रेजी भाषाका पुस्तकप्रति विशेष आकर्षण देखिन्छ।
यसले पठन संस्कृति हराउँदै गएको भन्दा यसको स्वरूप बदलिँदै गएको देखाउँछ।
युवा पाठकले के पढ्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। तर ऊ अझै किताब खोज्न आउँछ भन्ने तथ्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
केही दिन सुनसान, पछिल्ला दिनमा चहलपहल
मौसमले प्रदर्शनीको सुरुआती लय भने केही सुस्त बनाएको थियो।
वर्षाका कारण सुरुका केही दिन आगन्तुक कम देखिए। तर मौसममा सुधार आएपछि प्रदर्शनीमा पाठकको चहलपहल बढ्दै गयो।
शनिबारसम्म आइपुग्दा स्टलहरूमा मानिसको आवतजावत बाक्लिएको थियो।
कोही पुस्तकको सूची हेर्दै थिए।
कोही छुट खोज्दै थिए।
कोही साथीलाई मन परेको किताब देखाउँदै थिए।
कोही लेखकको हस्ताक्षर पर्खिरहेका थिए।
कसैले पुस्तक किनेर हातमै बोकेका थिए।
त्यो दृश्यमा एउटा कुरा साझा थियो, किताबप्रतिको उत्सुकता।
जब लेखक र पाठक आमनेसामने हुन्छन्
पुस्तक प्रदर्शनीको अर्को आकर्षण लेखक र पाठकबीचको प्रत्यक्ष भेट पनि हो।
कतिपय प्रकाशकले लेखकहरूलाई नै स्टलमा आमन्त्रण गरेर पुस्तक हस्ताक्षर कार्यक्रम राखेका छन्।
नेपालयको स्टलमा कवि श्रवण मुकारुङ आफ्ना नयाँ कृति ‘सलह’ उपन्यासमा पाठकलाई हस्ताक्षर गर्दै हुनुहुन्थ्यो।
किताब किन्नु र लेखकबाट त्यही किताबमा हस्ताक्षर गराउनु एउटै कुरा होइन।
पुस्तक बजारबाट एउटा किताब किन्न सकिन्छ। तर लेखकको हातबाट हस्ताक्षर भएको किताब भने सम्झनामा बस्न सक्छ।
त्यसैले पुस्तक प्रदर्शनी कतिपय क्षणमा किताब बेच्ने ठाउँबाट लेखक र पाठक भेटिने ठाउँमा बदलिन्छ।
किताबभित्रको नेपाल
यो प्रदर्शनीमा सबै पाठक एउटै कुरा खोजिरहेका छैनन्।
कोही सीमा खोजिरहेका छन्।
कोही इतिहास।
कोही कानून।
कोही भाषा।
कोही कविता।
कोही उपन्यास।
कोही दर्शन।
कोही संस्कृति।
कोही आफ्ना बालबालिकाका लागि किताब।
तर उनीहरू सबै एउटा साझा ठाउँमा आइपुगेका छन्, पुस्तकको संसारमा।
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले पठन संस्कृतिको विकास तथा पाठक र प्रकाशकबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ गर्ने उद्देश्यले आयोजना गरेको यो प्रदर्शनी त्यही सम्बन्धको एउटा जीवित दृश्यजस्तो देखिन्छ।
प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्रकाशनमा ४० प्रतिशतसम्म सहुलियत छ। नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पुस्तकमा ५० प्रतिशतसम्म छुट छ। सहभागी प्रकाशन गृह तथा संस्थाले आफ्ना पुस्तक पाठकसामु प्रत्यक्ष राखेका छन्।
तर छुट र बिक्रीभन्दा पनि प्रदर्शनीको ठूलो उपलब्धि शायद अर्को छ।
किताब र पाठक एउटै ठाउँमा भेटिएका छन्।
पठन संस्कृति कहाँ छ?
हामीले पठन संस्कृति हराउँदै गएको कुरा धेरैपटक सुन्छौँ।
मोबाइलले किताब विस्थापित गरेको कुरा पनि सुनिन्छ।
तर प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्रदर्शनीमा देखिने दृश्यले त्यसलाई केही फरक ढङ्गले पढ्न बाध्य बनाउँछ।
पाठक हराएको छैन।
उसको रुचि फेरिएको छ।
उसले पढ्ने विषय फेरिएको छ।
उसले किताब खोज्ने ठाउँ फेरिएको छ।
उसले पढ्ने माध्यम पनि बदलिएको छ।
तर किताबसँगको सम्बन्ध अझै टुटेको छैन।
नेपाल भाषा सिक्न चाहनेले शब्दकोश खोजिरहेको छ।
अधिवक्ताले कानून र इतिहास खोजिरहेका छन्।
अनुसन्धानमा रुचि राख्नेले अभिलेखालयका प्रकाशन पल्टाइरहेको छ।
युवा पाठक उपन्यास खोजिरहेको छ।
कसैले अंग्रेजी साहित्य रोजिरहेको छ।
कसैले कविताको किताबमा लेखकको हस्ताक्षर खोजिरहेको छ।
यी सबै दृश्यलाई एउटै फ्रेममा राख्दा देखिने तस्वीर रोचक छ।
नेपालमा पढ्ने संस्कृति मरिरहेको छैन। त्यो आफ्नो स्वरूप बदल्दैछ।
सायद त्यसैले पुस्तक प्रदर्शनीको वास्तविक अर्थ किताबको बिक्रीमा मात्र छैन।
यो मानिसहरू के पढ्न चाहन्छन् भन्ने देखाउने एउटा ऐना पनि हो।
प्रज्ञा प्रतिष्ठानको परिसरमा अहिले त्यही ऐना राखिएको छ।
त्यसमा कसैको हातमा सीमा सम्बन्धी पुस्तक देखिन्छ।
कसैको हातमा नेपाल भाषाको शब्दकोश।
कसैको हातमा कानून।
कसैको हातमा उपन्यास।
कसैको हातमा कविता।
र ती सबै हातले एउटै कुरा भनिरहेका छन्।
किताब पढ्ने पठन संस्कृति घटेको छैन, बरु यो अझै फैलिँदै छ ।
किताबको यात्रा पाठकको यात्रा र लेखकहरुको यात्रा पनि सकिएको छैन।
बरु नयाँ पुस्ताका नयाँ हातहरुमा डिजिटल डिभाइसका स्क्रिनको स्क्रोल मात्र नभई किताबका पानाहरू पनि फेरि पल्टिन थालेका छन्।
