राजा राम शाहले निर्माण गरेका थुमहरु

रामकुमार राई

काठमाडाै, कात्तिक १९ ।

राजा राम शाहले वि.सं. १६७७ मा गोरखा राज्यलाई बाह्य आक्रमणबाट सुरक्षित राख्न, प्रशासनिक कार्यलाई सहज बनाउन र राज्यको भौगोलिक अखण्डता जोगाउन राज्यलाई सात वटा थुमहरु स्थापना गरेका थिए । राज्यकाे सामरिक क्षेत्र वा प्रशासनिक इकाइहरूलाई थुम भनिन्छ।

त्यस समयमा केन्द्रीय सरकारको प्रत्यक्ष पहुँच सबै क्षेत्रमा सहज बनाउन र स्थानीय तहमा शान्तिसुरक्षा कायम गर्न यी थुमहरूले प्रशासनिक इकाइको रूपमा काम गरेका थिए। प्रत्येक थुममा स्थानीय सैनिक टुकडीहरू राख्ने व्यवस्था गरिएको थियो, जसले गर्दा छिमेकी राज्यहरूबाट आकस्मिक आक्रमण हुँदा तुरुन्त प्रतिकार गर्न सकिन्थ्यो।

राजा राम शाहले बसाएको यो प्रशासनिक र सामरिक थुम प्रणालीले नै पछि उनका वंशजहरूलाई विशेषगरी गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहलाई नेपाल एकीकरणको अभियान सञ्चालन गर्न बलियो सैन्य, आर्थिक र संगठनात्मक आधार प्रदान गरेको थियो।

राजा राम शाहले निर्माण गरेका ती सात प्रमुख थुमहरूमा :

१. लिगलिगकोट थुम – यो सात वटै थुमहरूमध्ये सबैभन्दा प्रमुख र मुख्य सामरिक किल्ला थियो। यसअन्तर्गत हालको पालुङटार क्षेत्र र त्यस आसपासका ठाँटीपोखरी, मालती गैन्हा, गाईखुर र लुइटेलजस्ता महत्त्वपूर्ण बस्तीहरू समेटिएका थिए।

राज्यको सुरक्षाका लागि यहाँ विशेष सैनिक संरचनाहरू तयार गरिएको थियो। यस थुममा शत्रुको आक्रमणबाट बच्न बन्दुक राख्ने प्वालहरू सहितको बलियो पर्खाल, शत्रुको गतिविधि नियाल्न पाँचवटा गढीहरू र राज्य तथा सेनाको रक्षाका लागि द्रव्य देवीको मन्दिर स्थापना गरिएको थियो।

२. हर्मी थुम – यो थुम गोरखा राज्यको उत्तरी तथा सामरिक दृष्टिले संवेदनशील क्षेत्रको सुरक्षा र व्यवस्थापनका लागि स्थापित गरिएको थियो।

३. लकाङ थुम – प्रशासनिक नियन्त्रण र स्थानीय स्तरमा राज्यको पकड बलियो बनाउन बनाइएको एक महत्त्वपूर्ण इकाइ थियाे।

४. मिर्कोट थुम – ऐतिहासिक तथा रणनीतिक रूपमा यो क्षेत्र पनि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। शाहवंशको पुर्ख्यौली इतिहाससँग जोडिएको यो क्षेत्र प्रशासनिक र सुरक्षाको दृष्टिकोणले व्यवस्थित गरिएको थियो।

५. देउराली थुम -भौगोलिक अवस्थितिका हिसाबले उच्च स्थानमा रहेको हुनाले छिमेकी राज्यहरूको गतिविधिमाथि नजर राख्न यो थुम सहयोगी बनेको थियो।

६. धुवाकोट थुम – राज्यको सीमा सुरक्षा र आन्तरिक प्रशासनिक सुदृढीकरणका लागि याे थुमकाे निर्माण गरिएको थियाे ।

७.. च्याली थुम – सात थुमहरूको श्रृंखलाभित्रै पर्ने यो थुमले पनि गोरखा राज्यको स्थानीय प्रशासन र सुरक्षामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

यसरी, राजा राम शाहद्वारा स्थापित यी सात थुमहरू केवल प्रशासनिक विभाजन मात्र नभई गोरखा राज्यको स्वाधीनता, सुरक्षा र सुदृढीकरणका पहिलो व्यवस्थित सामरिक किल्लाहरू थिए।