हामी नेपाली नागरिक अर्काको धर्मलाई निको मान्दैनौँ

रामकुमार राई
काठमाडौं, कार्तिक ११ ।
ऐतिहासिक सामाग्री अनुसार, राजा पृथ्वीनारायण शाह आफ्नो अधिराज्यमा प्रचलित कुनै पनि धर्म वा सम्प्रदायप्रति वैरभाव राख्दैनथे।
बरु, काठमाडौँ उपत्यकामा मल्ल राजाहरूको पालादेखि बस्दै आएका अङ्ग्रेज पादरीहरूप्रति उनको दृष्टिकोण सुरुमा निकै उदार र सहयोगी थियो।
उपत्यकामा नाकाबन्दी गरिएको झन्डै साढे दुई वर्षको कठिन अवधिमा पनि शाहले इसाई पादरीहरूलाई कुनै किसिमको अवरोध पुर्याएनन्।
त्यति मात्र होइन, महाशिवरात्रिको पावन अवसरमा पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउने भारतीय तीर्थयात्रीहरूलाई जस्तै पादरीहरूलाई पनि नेपालभित्र आवतजावत गर्ने पूर्ण सुविधा दिइएको थियो।
पादरीहरूले समाजमा गरिरहेका सेवामूलक कार्यप्रति पृथ्वीनारायण शाहको गहिरो आदर थियो। विशेष गरी, पादरीहरूले दीन-दुःखी, गरिब र असहाय बिरामीहरूलाई निःशुल्क रूपमा औषधि उपचार गर्ने र स्याहारसुसार गर्ने कार्यको शाहले उच्च मूल्याङ्कन गरेका थिए।
विदेशी तीर्थयात्रीको जमानतमै पादरीहरूलाई भारततर्फ जान र आउन दिने व्यवस्था मिलाइएको थियो। उनीहरूका शङ्कास्पद राजनीतिक गतिविधि सुरु नहुँदासम्म शाहले पादरीहरूप्रति सधैँ श्रद्धाभाव नै व्यक्त गरिरहे।
तर, यो सम्बन्धमा तब दरार आयो जब पादरीहरूले आफ्नो सीमा नाघेर राजनीतिक षड्यन्त्र र जासुसीको बाटो रोजे।
उपत्यकाका मल्ल राजाहरू गोरखाली सेनाको घेराबन्दीमा परेपछि आत्तिएका काठमाडौँका मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लले अङ्ग्रेजको इस्ट इन्डिया कम्पनी सँग सैन्य सहायता माग्न खोजे।
यस कार्यमा पादरीहरूले मध्यस्थकर्ता र सल्लाहकारको भूमिका खेले। मल्ल राजाको सल्लाहअनुसार पादरीहरूले नै रामदास र उम्दा नामक दुई जना दूतलाई शिवरात्रिको मौका पारेर तीर्थयात्रीको भेषमा भारत पठाउने प्रपञ्च रचेका थिए।
यति मात्र होइन, पादरीहरूले पाएको आवतजावतको स्वतन्त्रताको दुरुपयोग गर्दै इस्ट इन्डिया कम्पनीका अङ्ग्रेज अधिकारीहरूलाई चिठीपत्र पठाउने, गोरखाली सेनाको सामरिक अवस्थाको जानकारी दिने र नेपालमाथि सैन्य आक्रमण गर्न उक्साउने कार्य निरन्तर गरिरहे।
उनीहरूकै गुप्त सल्लाह र सूचनाका आधारमा क्याप्टन किनलोकको नेतृत्वमा अङ्ग्रेज फौजले सिन्धुलीगढीमा आक्रमण गरेको तथ्य पछि पृथ्वीनारायण शाहले थाहा पाए।
यसरी नितान्त धार्मिक र परोपकारी भेषमा आएका पादरीहरू साम्राज्यवादी अङ्ग्रेज सरकारको राजनीतिक हतियार बनेको र नेपालको सार्वभौमसत्तामाथि नै प्रहार गर्न उद्यत रहेको स्पष्ट भएपछि राजा पृथ्वीनारायण शाह कठोर निर्णय लिन बाध्य भए।
काठमाडौँ उपत्यकामाथि विजय प्राप्त गरिसकेपछि पनि उनले पादरीहरूमाथि कुनै भौतिक कारबाही वा दण्ड सजाय गरेनन्, बरु उनीहरूको कूटनीतिक र राजनीतिक हैसियतलाई ध्यानमा राख्दै शिष्टतापूर्वक देश छोड्न आदेश दिए।
शाहले पादरीहरूलाई स्पष्ट शब्दमा भने – हामी नेपाली नागरिक अर्काको धर्मलाई निको मान्दैनौँ, त्यसैले अब तिमीहरू आफ्ना जेजति नागरिक छन्, धनसम्पत्ति लिई यथाशीघ्र हटेर स्वदेश फर्क।
यसरी, सुरुमा अत्यन्तै आदरयुक्त र सहयोगी रहेको पृथ्वीनारायण शाह र पादरीहरू बीचको सम्बन्ध पादरीहरूकै राजनीतिक महत्त्वाकाङ्क्षा र घातका कारण देशनिकालामा परिणत हुन पुग्यो।
शाहको यो कदम कुनै धार्मिक असहिष्णुता नभएर राष्ट्रिय सुरक्षा र अक्षुण्णता जोगाउने एउटा अनिवार्य राजनीतिक रक्षाकवच थियो भन्ने ऐतिहासिक तथ्यहरूले सिद्ध गर्दछ।
