सेलरोटी
रामकुमार राई
काठमाडौं, कात्तिक २५ ।
सेलरोटी नेपालको मौलिक संस्कृति, परम्परागत विज्ञान, र खानपानको त्यस्तो अनुपम सङ्गम हो, जसले सम्पूर्ण नेपालीहरूलाई एउटै भाषिक र सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्ने काम गरेको छ। भौगोलिक सीमा नाघेर आज विश्वका जुनसुकै कुनामा पुगेका नेपालीले पनि तिहार र तीजमा सेलरोटी पकाएर आफ्नो पहिचान र माटोको सम्झना ताजा गर्छन्।
आधुनिक बजार र तयारी खानपानको बढ्दो प्रभावका बीच पनि सेलरोटीको मौलिकता र महत्त्व अलिकति पनि घटेको छैनस बरु यो नयाँ स्वरूपमा विश्वव्यापी बन्दैछ ।
नेपाली खानपान र मौलिक संस्कृतिमा सेलरोटी केवल चामलको पिठोबाट बन्ने एउटा मिष्टान्न परिकार मात्र होइन । यो त नेपाली समुदायको साझा सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक सहअस्तित्व, र परम्परागत पाक(विज्ञानको सर्वोत्कृष्ट प्रतीक हो।
पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीसम्म र विश्वभर फैलिएका नेपालीभाषी समुदाय तथा गोर्खाली समाजमा तिहार, हरितालिका तीज, नयाँ वर्ष, तथा विविध संस्कारगत कार्यहरु व्रतबन्ध, विवाह, जनैपूर्णिमा आदिमा सेलरोटी नबनाएसम्म चाडपर्वको रौनक अपूरो मानिन्छ।
गोलो, चक्राकार, बाहिरबाट कुरकुरा र भित्रबाट नरम स्वाद पाइने सेलरोटी नेपालको मौलिक, अतुलनीय र अद्वितीय परिकार हो।
नेपाली संस्कृतिमा सेलको सुरुवात कहिले र कसरी भयो भन्ने विषयमा कुनै लिखित ऐतिहासिक दस्तावेज भेटिँदैन। तर, लोककथा, मौखिक परम्परा, र भाषावैज्ञानिक विश्लेषणका आधारमा यसको सुरुवात प्राचीन र मध्यकालीन नेपालबाटै भएको मान्न सकिन्छ।
नेपाली र संस्कृत भाषाका केही स्थानीय रूपहरूमा धान वा चामलको विशिष्ट प्रकार वा परिकारलाई जनाउन सेलु शब्दको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ।
विशेष गरी सेले धानु (मार्सी जस्तै एक प्रकारको स्थानीय चामल) को पिठोबाट बनाइने भएकाले यसको नाम सेलु रहन गएको विश्वास गरिन्छ।
वैदिक र पौराणिक दर्शनमा गोलो आकृतिलाई सूर्य, चक्र, वा जीवनको अनन्त चक्रका रूपमा लिइन्छ। आगोको ज्वाला (शिखा) र तेलरघिउमा पकाएर तयार गरिने चक्राकार रोटी भएकाले पनि यसलाई सूर्यको किरण वा चक्रसँग जोडेर सेलु भनिएको संस्कृतिविद्हरूको भनाइ छ।
नेपाल मूलतः कृषिप्रधान देश हो। मध्यकाल र त्योभन्दा अघिदेखि नै काठमाडौँ उपत्यका तथा पहाडी भूभागमा चामल, घिउ, र सक्कररगुँडको प्रचुर उत्पादन र प्रयोग हुने गर्दथ्यो।
भण्डारण गर्न सजिलो हुने, धेरै दिनसम्म नबिग्रिने, र उच्च शक्ति दिने परिकारको खोजी गर्ने क्रममा हाम्रा पूर्वजहरूले सेलरोटीको निर्माण विधि पत्ता लगाएको मानिन्छ।
प्राचीन समयमा यात्रा गर्दा वा युद्धरशिकारमा जाँदा दीर्घकालसम्म बिग्रिएन भनेर सुक्खा र घिउ-चिउराका साथै सेलरोटी बोक्ने परम्परा थियो। यसरी जीवनयापनका व्यावहारिक आवश्यकताबाट सुरु भएको सेल समयक्रममा धर्म, संस्कृति, र उत्सवहरूसँग जोडिँदै गयो।
सेलरोटी बनाउने मौलिक विधि
सेलरोटी बनाउने प्रक्रिया हेर्दा सरल देखिए पनि यसभित्र परम्परागत नेपाली पाक(कलाको गहिरो विज्ञान र सीप लुकेको छ। यसका लागि निम्न सामग्रीहरु चाहिन्छ ।
मोटो वा मसिनो नयाँ चामल लाई ढिकीमा कुटेको वा अलि खस्रो पारेर पिसिएको पिठो, शुद्ध गाई वा भैँसीको घिउ, वा वनस्पति तेल, गुँड, चिनी वा सक्कर, अलैँची, सुकुमेल, ल्वाङ, दालचिनीको धुलो, मरिच, र मरिचको धुलो स्वाद र पाचनका लागि र दूध, केरा, पिठोमा मुछ्नका लागि दु:ध अादि अावश्यक पर्दछ ।
त्यसपछि चामललाई कम्तीमा ५ देखि ८ घण्टासम्म पानीमा भिजाइन्छ। त्यसपछि पानी छानेर चामललाई अलि खस्रो हुने गरी ढिकी वा मिक्सरमा पिसिन्छ। पिसिएको पिठोमा घिउ, चिनीरगुँड, मरिच(अलैँचीको धुलो, र थोरै दूधरपानी हालेर मज्जाले मुछिन्छ। यसरी तयार पारिएको घोललाई केही घण्टा ढाकेर राखिन्छ। यसले पिठोलाई हल्का फुराउने काम गर्छ। कढाइमा घिउ वा तेल मज्जाले तताइन्छ।
त्यसपछि अनुभवी हातले हातैबाट वा सानो दुलो भएको भाँडोरदुनाको सहयोगले उम्लिरहेको तेलमा गोलो चक्र बनाएर पिठोको घोल हालिन्छ।
झिरको प्रयोगस् तेलमा तैरिइरहेको सेलरोटीलाई उल्टाउन र झिक्नका लागि विशेष रूपमा बनाइएको बाँस वा तामारपित्तलको लामो झिरको प्रयोग गरिन्छ। रोटी दुवैतर्फ रातो-रातो र कुरकुरा भएपछि झिरले उनेर तेल निथारेर निकालिन्छ।
नेपाली संस्कृति र सेलरोटी
नेपाली सांस्कृतिक जीवनमा सेलरोटीको उपस्थिति सर्वव्यापी छ। यसलाई बहुसांस्कृतिक र बहुउपयोगी परिकारका रूपमा हेरिन्छ।
तिहार र लक्ष्मीपूजाको मुख्य प्रसाद –
नेपालको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार (यमपञ्चक) मा सेलरोटीको महत्त्व सर्वोच्च हुन्छ। विशेष गरी लक्ष्मीपूजाका दिन घर-घरमा विभिन्न प्रकारका रोटी बनाइन्छ, जसमा सेलरोटी नै प्रमुख हुन्छ। दाजुभाइलाई भाइटीका लगाइदिँदा दिदीबहिनीले दिने भाइटीकाको ओहोरीरदौरीु मा सेलरोटी अनिवार्य मानिन्छ। सेललाई सुस्वास्थ्य, दीर्घायु, र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा भाइटीकामा पस्कने गरिन्छ।
हरितालिका तीज र दर–
तीजको अघिल्लो रात खाइने दरमा सेलरोटी, घिउ, तरकारी र सगुनका परिकारहरूको विशेष जोड हुन्छ। व्रत बस्नुअघि ऊर्जादायी र पेट अघाउने खानेकुराका रूपमा सेलरोटीको प्रयोग प्राचीन कालदेखि हुँदै आएको छ।
अन्य विशेष संस्कार र पूजाआजा–
बटुकको व्रतबन्ध होस् या कन्याको विवाह, मण्डपमा चढाइने पूजा सामग्री र जन्तीरपाहुनालाई खुवाउने सगुनमा सेलरोटी अनिवार्य हुन्छ। विवाहमा दुलहीको घरबाट दुलाहाको घरमा पठाइने कोसेलीमा लहरै मिलाएर राखिएका ठूला-ठूला सेलरोटीहरू सम्मान र आपसी सम्बन्धको मिठासका प्रतीक हुन्।
कुलपूजा र पितृकार्य अादि जस्ता कुलपूजा, देवाली, र पितृकार्यमा चोखो घिउमा पकाइएको सेलरोटी प्रसादका रूपमा चढाइन्छ। त्यसले खानपानकाे साथै सास्कृतिक गतिविधिहरुमा पनि सेलराेटीकाे अनिवार्यता रहेकाे हुन्छ ।
