Photo: Sunil Poudel
काठमाडौं, कार्तिक १५ । कलाकार पद्मश्री श्रेष्ठको पुतली कला प्रदर्शनी ‘कनेक्टिङ कल्चर्स’ ललितपुरको सानेपास्थित म्युजिक आर्ट ग्यालरीमा अक्टोबर २८ देखि सुरु भएको छ।
नोभेम्बर ६ सम्म सञ्चालन हुने प्रदर्शनीमा नेपाली समाजका परम्परागत रीतिरिवाज, संस्कार, सांस्कृतिक अभ्यास तथा दैनिक जनजीवनलाई कलात्मक पुतली र लघु दृश्य संयोजनमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ।
प्रदर्शनीमा परम्परागत कुवाबाट पानी भर्दै गरेका महिला, माटाका भाँडामा खाना पकाउँदै गरेका दृश्य, चिउरा कुट्ने परम्परागत चलन, मौलिक बाजागाजा बजाउने गतिविधि तथा नेवारी विवाह संस्कारसँग सम्बन्धित दृश्यहरू समेटिएका छन्। बदलिँदो सहरी जीवनशैलीका कारण विस्तारै ओझेलमा पर्दै गएका यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासलाई दृश्यात्मक रूपमा अभिलेखीकरण र संरक्षण गर्ने उद्देश्य कलाकारको रहेको छ।

‘यी पुतलीहरू केवल बिक्रीका लागि बनाइएका सामग्री मात्र होइनन्, यिनले मेरो जातीय पहिचान र उत्पत्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन्,’ कलाकार श्रेष्ठले आफ्नो सिर्जनाको व्यक्तिगत तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे बताइन्।
प्रदर्शनीमा राखिएका प्रत्येक सिर्जनामा परम्परागत पहिरन, गरगहना, भाँडाकुँडा, बाजागाजा तथा विभिन्न संस्कारमा प्रयोग हुने सामग्रीको सूक्ष्म विवरण समावेश गरिएको छ। पुतलीलाई केवल सजावटी वस्तुका रूपमा प्रस्तुत नगरी कलाकारले तिनलाई सामुदायिक जीवन, सामूहिक स्मृति र सांस्कृतिक निरन्तरताको अभिलेखका रूपमा उपयोग गरेकी छन्।
प्रदर्शनीमा नेवारी विवाह संस्कारसँग सम्बन्धित दृश्यहरूले पनि विशेष स्थान पाएका छन्। विशेषगरी विवाहका क्रममा दुई परिवारबीच उपहार आदानप्रदान गर्ने तथा त्यसको विवरण अभिलेख राख्ने परम्परालाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस्ता दृश्यले परम्परागत संस्कारले सामाजिक सम्बन्ध र पुस्तान्तरणमा खेल्ने भूमिकालाई उजागर गर्छन्।

प्रदर्शनी अवलोकनका क्रममा नेपालमा जनस्वास्थ्य क्षेत्रमा संक्रामक रोगसम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न बायोमेडिकल अनुसन्धान वैज्ञानिक डा. समीरमणि दीक्षितले पुतलीहरूको सांस्कृतिक महत्त्व र निर्माणमा देखिएको सूक्ष्म कलाकौशलको प्रशंसा गरे। उनले भने, ‘यी सांस्कृतिक पुतलीहरू र प्रत्येक सिर्जनामा देखिएको उल्लेखनीय सूक्ष्मताले मलाई निकै प्रभावित बनायो। यिनले नेवारी परम्परा र सांस्कृतिक सम्पदाको समृद्धिलाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। म यीमध्ये एउटा पुतली अवश्य खरिद गर्न चाहन्छु।’
श्रेष्ठको पुतली निर्माणप्रतिको रुचि बाल्यकालदेखि नै सुरु भएको हो। उनकी हजुरआमाले बाल्यकालमा बनाइदिने पुतलीबाट यसप्रतिको आकर्षण विकसित भएको उनी बताउँछिन्। पछि विभिन्न संग्रहालयको भ्रमणले पुतलीलाई सांस्कृतिक वस्तुका रूपमा बुझ्ने उनको रुचि थप विस्तार गर्यो। उनले कलाकार गोविन्दलाल सिंह डंगोल र सुनील रञ्जितसँग मूर्तिकला तथा चित्रकलाको अध्ययन गरेकी थिइन्। उनीहरूको मार्गदर्शनले उनको कलात्मक अभ्यासलाई थप आकार दिन सहयोग पुर्यायो।
म्युजिक आर्ट ग्यालरीमा श्रेष्ठको यो सातौँ पुतली कला प्रदर्शनी हो। परम्परागत जीवनशैली र सांस्कृतिक अभ्यासलाई पुनः सिर्जना गर्न उनले विभिन्न तस्बिर, पुस्तक तथा दृश्य सामग्रीलाई सन्दर्भका रूपमा प्रयोग गर्दै आएकी छन्। सिर्जनामा आकार, संरचना, संयोजन र सांस्कृतिक विवरणप्रति विशेष ध्यान दिइएको छ। यसका साथै नेपालमा पुतली निर्माणको व्यापक इतिहास र यस क्षेत्रमा किरण मास्केजस्ता कलाकारले पुर्याएको योगदानलाई समेत प्रदर्शनीले स्मरण गरेको छ।

नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाप्रति नयाँ पुस्ताको चासो अभिवृद्धि गर्नु प्रदर्शनीको अर्को उद्देश्य हो। दैनिक जीवनका गतिविधि र विभिन्न संस्कारलाई सहजै बुझ्न सकिने दृश्यात्मक स्वरूपमा प्रस्तुत गरेर कलाकारले परम्पराको संरक्षण, स्मरण र पुस्तान्तरणबारे दर्शकलाई सोच्न प्रेरित गरेकी छन्।
प्रदर्शनी अवधिभर कलाकार श्रेष्ठ स्वयं ग्यालरीमा उपस्थित रहनेछिन्। यसले दर्शकलाई उनका सिर्जनापछाडिका कथा, प्रेरणा र सांस्कृतिक सन्दर्भबारे प्रत्यक्ष जानकारी लिने अवसर प्रदान गर्नेछ। प्रदर्शनीमा राखिएका पुतलीहरू खरिदका लागि समेत उपलब्ध छन्।
‘कनेक्टिङ कल्चर्स’ प्रदर्शनी सन् २०२६ अक्टोबर २८ देखि नोभेम्बर ६ सम्म ललितपुरको सानेपास्थित म्युजिक आर्ट ग्यालरीमा सञ्चालन हुनेछ।


