राणा शासन फाल्ने कांग्रेस आफ्नै अस्तित्वको प्रश्नमा, पुस्तान्तरणको परीक्षा बन्दै १५औँ महाधिवेशन

खुलामञ्चमा सात हजारभन्दा बढी प्रतिनिधि जुट्दै, पुरानो राजनीतिक विरासत र नयाँ पुस्ताको आकाङ्क्षाबीच नेतृत्व र पार्टीको भविष्यबारे बहस

काठमाडौँ, असोज १६। १०४ वर्ष लामो राणा शासनको अन्त्य र नेपालमा प्रजातान्त्रिक राजनीतिको प्रारम्भका लागि सङ्घर्ष गरेको नेपाली कांग्रेस आज आफ्नै राजनीतिक भविष्य र सान्दर्भिकताको प्रश्नसँग जुधिरहेको छ। यही पृष्ठभूमिमा असोज १८ गतेदेखि काठमाडौँको खुलामञ्चमा सुरु हुने पार्टीको १५औँ राष्ट्रिय महाधिवेशन केवल नयाँ नेतृत्व चयनको औपचारिकता नभई कांग्रेसको पुस्तान्तरण, आन्तरिक लोकतन्त्र र राजनीतिक पुनर्जागरणको परीक्षासमेत बन्ने देखिएको छ।

राणा शासनविरुद्ध जनतालाई सङ्गठित गर्दै प्रजातन्त्रको आन्दोलनको नेतृत्व गरेको कांग्रेसले अहिले बदलिँदो सामाजिक चेतना, नयाँ पुस्ताको राजनीतिक आकाङ्क्षा र पार्टीभित्रको नेतृत्व संरचनासँग आफूलाई कसरी जोड्छ भन्ने प्रश्न महाधिवेशनको केन्द्रमा रहनेछ।

कांग्रेसको ऐतिहासिक विरासत र वर्तमान राजनीतिक चुनौतीबीचको विरोधाभास रोचक छ। कुनै बेला वंशानुगत शासन अन्त्य गर्न सङ्घर्ष गरेको पार्टी आज आफ्नै नेतृत्वमा पुस्तान्तरण, निर्णय प्रक्रियामा नयाँ पुस्ताको सहभागिता र पार्टीको भावी दिशाबारे बहसको चरणमा छ।

खुलामञ्चमा महाधिवेशनको तयारी तीव्र

काठमाडौँ जिल्ला सभापति सबुजकृष्ण बानियाँको संयोजकत्वमा रहेको महाधिवेशन समारोहस्थल व्यवस्थापन समितिले खुलामञ्चमा उद्घाटन समारोह र बन्दसत्रका लागि मञ्च तथा हल निर्माणलाई तीव्रता दिएको छ।

कांग्रेस उपसभापति विश्वप्रकाश शर्मा, कोषाध्यक्ष उमेश श्रेष्ठ, प्रवक्ता देवराज चालिसे, नेता डा. चन्द्रकान्त भण्डारीलगायत नेताहरूले बिहीबार खुलामञ्च पुगेर तयारीको अवस्थाबारे जानकारी लिनुभएको थियो।

उपसभापति शर्माका अनुसार असोज १८ गते दिउँसो २ बजे महाधिवेशनको उद्घाटन हुनेछ। देश तथा विदेशबाट सात हजारभन्दा बढी महाधिवेशन प्रतिनिधि सहभागी हुने अपेक्षा गरिएको छ। उद्घाटन समारोहमा विभिन्न राजनीतिक दलका प्रमुख तथा सोसलिष्ट इन्टरनेशनलका प्रतिनिधिलाई पनि आमन्त्रण गरिएको छ।

असोज १९ गतेदेखि सुरु हुने बन्दसत्रका लागि करिब दुई हजार पाँच सय प्रतिनिधि अट्ने क्षमताका तीनवटा छुट्टाछुट्टै हल निर्माण भइरहेको छ। बन्दसत्रको पहिलो दिन सभापति गगनकुमार थापाले राजनीतिक दस्तावेज प्रस्तुत गर्नुहुनेछ भने उपसभापति, महामन्त्री र कोषाध्यक्षले नीतिगत, साङ्गठनिक तथा आर्थिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने कार्यक्रम छ।

महाधिवेशन प्रतिनिधिको दर्ता पार्टी केन्द्रीय कार्यालय सानेपामा सुरु भइसकेको छ। प्रतिनिधिहरूका लागि भृकुटीमण्डपमा खानाको व्यवस्था गरिएको छ भने न्यूनतम शुल्कमा आवासको प्रबन्ध मिलाइएको कांग्रेसले जनाएको छ। खुलामञ्चमा खाना तथा खाजामा प्रतिबन्ध लगाउँदै सरसफाइमा विशेष ध्यान दिइएको छ।

सञ्चारकर्मीका लागि मञ्च नजिकै मिडिया सेन्टर स्थापना गरिने र प्रवक्ता चालिसेले दिनमा दुईपटक पत्रकारलाई जानकारी दिने व्यवस्था गरिएको छ।

राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि आफ्नै नेतृत्वको बहससम्म

नेपाली कांग्रेसको ऐतिहासिक पहिचान २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ। नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसको एकीकरणबाट २००६ सालमा स्थापित पार्टीले राणा शासनविरुद्ध सशस्त्र आन्दोलन सञ्चालन गरेको थियो। कांग्रेसको मुक्ति सेनाले आन्दोलनमा सहभागिता जनाएको थियो। राजा त्रिभुवनको भूमिका, जनआन्दोलन र राजनीतिक वार्तासमेतको परिणामस्वरूप २००७ साल फागुनमा राणा शासनको औपचारिक अन्त्य भएको थियो।

त्यसैले कांग्रेसको इतिहास केवल एउटा राजनीतिक दलको स्थापना र चुनावी यात्राको कथा होइन, नेपालको आधुनिक लोकतान्त्रिक राजनीतिको निर्माणसँग जोडिएको अध्याय हो।

तर इतिहासको गौरवले वर्तमानका प्रश्न स्वतः समाधान गर्दैन। कांग्रेसभित्र अहिले नेतृत्वको निरन्तरता र नयाँ पुस्ताको भूमिकाबीचको सम्बन्ध महाधिवेशनको महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ।

पुस्तान्तरणको बहस उमेरको अन्तरमा मात्र सीमित छैन। पार्टीको निर्णय प्रक्रियामा कसको प्रभाव रहने, नेतृत्व चयन कति प्रतिस्पर्धात्मक हुने, नयाँ विचारलाई कति स्थान दिइने र बदलिँदो मतदाता अपेक्षासँग पार्टी कसरी जोडिने भन्ने विषय पनि यससँग सम्बन्धित छन्।

सभापति गगनकुमार थापा र उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माजस्ता नेताहरूको नेतृत्व तहमा उपस्थिति पुस्तागत परिवर्तनको बहससँग जोडिएको छ। तर नयाँ पुस्ताका नेताहरू नेतृत्वमा पुग्नु मात्रै पुस्तान्तरणको पूर्ण मापदण्ड होइन। पार्टीको कार्यशैली, आन्तरिक निर्णय प्रक्रिया, नीतिगत प्राथमिकता र जनतासँगको सम्बन्धमा कस्तो परिवर्तन आउँछ भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

विरासत जोगाउने कि नयाँ राजनीतिक पहिचान बनाउने?

कांग्रेसका लागि आगामी महाधिवेशन नेतृत्व चयनसँगै आफ्नो राजनीतिक पहिचान पुनःपरिभाषित गर्ने अवसर पनि हो। ऐतिहासिक योगदानलाई वर्तमान राजनीतिक सान्दर्भिकतामा रूपान्तरण गर्न पार्टीले कस्तो नीति, संगठन र नेतृत्व शैली अपनाउँछ भन्ने कुरा महाधिवेशनका निर्णयबाट स्पष्ट हुनेछ।

राणा शासनको अन्त्यका लागि सङ्घर्ष गरेको पार्टीका लागि आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्वको जवाफदेहिता र पुस्तान्तरणको प्रश्न विशेष अर्थ राख्छ। महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले पार्टीको राजनीतिक दस्तावेज, साङ्गठनिक संरचना, आर्थिक प्रतिवेदन र भावी नेतृत्वबारे छलफल गर्नेछन्।

पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको आकाङ्क्षाबीच सहकार्य स्थापित हुन्छ वा मतभेद थप स्पष्ट हुन्छ भन्ने कुरा महाधिवेशनको बहस र निर्णयबाट देखिनेछ।

खुलामञ्चमा हजारौँ प्रतिनिधि भेला हुँदै गर्दा कांग्रेससामु एउटा गम्भीर प्रश्न उभिएको छ—नेपालको राजनीतिक व्यवस्था बदल्न ऐतिहासिक भूमिका खेलेको पार्टीले आफूलाई बदलिँदो पुस्ताको अपेक्षाअनुसार कसरी रूपान्तरण गर्छ?

यसको जवाफले कांग्रेसको आगामी नेतृत्व मात्र होइन, बदलिँदो नेपाली लोकतान्त्रिक राजनीतिमा पार्टीले खोज्ने आफ्नो स्थानसमेत निर्धारण गर्नेछ।