Photo: Unified Nepal
हिन्दूलाई मात्र प्रवेश दिने मुख्य मन्दिरको गेटबाट भित्र पसेको दाबी; कोषको उजुरीमा अनुसन्धान, सुरक्षाकर्मीको कमजोरी छानबिन हुँदै
काठमाडौँ, असोज २२ । पशुपतिनाथको मुख्य मन्दिरमा हिन्दू धर्मावलम्बीलाई मात्र प्रवेश दिने नियम उल्लङ्घन गरेको आरोपमा सुनसरीको इटहरीका एक जोडी प्रहरी नियन्त्रणमा परेका छन्।
सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको टिकटक भिडियोका आधारमा पशुपति क्षेत्र विकास कोषले प्रहरी र साइबर ब्यूरोलाई कारबाहीका लागि पत्राचार गरेपछि प्रहरीले प्रियंका परियार र ओसिम अन्सारीलाई नियन्त्रणमा लिई अनुसन्धान अघि बढाएको हो।
प्रहरीका अनुसार असोज २० गते साँझ करिब ५ः३० बजे इटहरी प्रहरीको सहयोगमा दुवैलाई नियन्त्रणमा लिइएको थियो। जिल्ला प्रशासन कार्यालय, काठमाडौँबाट अनुसन्धानका लागि सात दिनको थप म्याद लिइएको छ। उनीहरूमाथि सार्वजनिक हित, स्वास्थ्य, सुरक्षा, सुविधा तथा नैतिकतासम्बन्धी कसुरमा अनुसन्धान भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।
घटनाको सुरुवात ‘प्रियंका सनी’ नामको टिकटक खाताबाट सार्वजनिक भएको भिडियोबाट भएको हो।

कोषका अनुसार असोज १९ गते सार्वजनिक भिडियोमा आफूलाई मुस्लिम बताउने एक युवा जोडी पशुपतिनाथको मुख्य प्रवेशद्वारबाट मन्दिरतर्फ गएको देखिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीलाई मात्र प्रवेश अनुमति रहेको मुख्य मन्दिरमा उनीहरू कसरी प्रवेश गरे भन्ने विषयमा कोषले छुट्टै छानबिन थालेको छ।
आफ्नै सुरक्षामाथि कोषको प्रश्न
घटनापछि पशुपति क्षेत्र विकास कोषको कार्यसम्पादन समितिले आकस्मिक बैठक बसेर पाँच निर्णय गरेको थियो। कोषले प्रहरी र साइबर ब्यूरोलाई पत्राचार गर्नुका साथै परिषद् सदस्य रामशोभित नायकको संयोजकत्वमा पाँच सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेको छ।
समितिलाई एक साताभित्र प्रतिवेदन बुझाउन भनिएको छ।
घटनामा कोषले आफ्नै कर्मचारी तथा सुरक्षाकर्मी र नेपाल सरकारका सुरक्षाकर्मीबाट भएको कमजोरीप्रति क्षमायाचना गरेको छ।
अर्थात् प्रवेश नियम उल्लङ्घन भएको दाबी गरिए पनि मुख्य प्रश्न अब सुरक्षाको जिम्मेवारीमा रहेका निकायले उनीहरूलाई गेटबाट कसरी छिर्न दिए भन्नेमा समेत पुगेको छ।
तर कोषको विज्ञप्तिमै घटनाको विवरणमा असंगति देखिएको छ। सुरुमा जोडीले मन्दिरभित्र प्रवेश गर्न ‘खोजेको’ उल्लेख छ भने पहिलो निर्णयमा उनीहरू मुख्य द्वारबाट ‘प्रवेश गरेको’ भनिएको छ। वास्तविक रूपमा के भएको थियो भन्ने विषय छानबिनको महत्वपूर्ण प्रश्न बनेको छ।

एउटै गेट, अर्को विवाद
घटनाले अर्को मोड त्यतिबेला लियो, जब सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरुले चाहिँ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीकी धादिङ–१ की सांसद आशिका तामाङका विदेशी पति थोमस पनि पशुपतिको प्रवेशद्वारमा देखिएका तस्बिरहरु माथि प्रश्न उठाउन सुरु गरे ।
तामाङले सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना पति ढोकासम्म मात्र पुगेको र भित्र प्रवेश गर्न अनुमति नपाएको स्पष्टीकरण सार्वजनिक गर्नुभएको छ। आफू भने मन्दिरभित्र गएको र पुजारीले आफूलाई माला, खादा र टीका दिएको उहाँले उल्लेख गर्नुभएको छ। उहाँका अनुसार पतिका लागि छुट्टै प्रसादको व्यवस्था गरिएको थियो।
यही कारण अहिले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरु पशुपतिको प्रवेश नियम सबैका लागि एउटै हो भने त्यसको कार्यान्वयन पनि सबैमाथि एउटै तरिकाले भयो कि भएन? भनी सोधिरहेका छन् ।

पूर्व न्यायाधीशको प्रश्न : नामबाट धर्म छुट्याउन मिल्छ?
पुनरावेदन अदालतका पूर्व न्यायाधीश एवं हिन्दू धर्मशास्त्रमा आधारित पारिवारिक कानूनमा विद्यावारिधि गरेका मुस्लिम समुदायका डा. सलाहुद्दीन अख्तर सिद्दीकीले हिन्दू बाहेकका व्यक्तिलाई प्रवेश निषेध गर्ने नियममा आफ्नो आपत्ति नभएको बताउनु भएको छ। उहाँको प्रश्न नियमभन्दा त्यसको कार्यान्वयनमा छ।
उहाँका अनुसार कसैको नाम हेरेर मात्र कसैको धर्म पहिचान गर्न सकिँदैन।
हिन्दू नाम भएका व्यक्ति अन्य धर्मावलम्बीमा परिणत भइसकेका वा नास्तिक पनि हुन सक्ने भएकाले बाहिरी पहिचानका आधारमा कसलाई हिन्दू र कसलाई गैरहिन्दू भन्ने निर्णय गर्नु उचित नहुने उहाँको तर्क छ।
उहाँले पनि सांसद तामाङका पति र पक्राउ परेका जोडीको घटनालाई समेत एउटै मापदण्डबाट जाँच गर्नुपर्ने माग गर्नुभएको छ।
यही प्रश्नले घटनालाई एउटा मन्दिरको प्रवेश विवादबाट समान कानुनी व्यवहारको बहसमा पुर्याएको छ।

गेटमै टीका र पञ्चगव्यको प्रस्ताव
विवादबीच सबै आगन्तुकलाई प्रवेशद्वारमै टीका र पञ्चगव्य अनिवार्य गर्ने प्रस्तावसमेत सार्वजनिक भएको छ।
राधिका जोशी अनुपमाले सार्वजनिक गरेको विचारमा सनातन परम्परामा आस्था नराख्ने वा अन्य धर्मावलम्बीले पञ्चगव्य र टीका स्वीकार नगरेमा उनीहरू आफैं प्रवेशबाट बाहिरिने तर्क गरिएको छ।
तर यो पशुपति क्षेत्र विकास कोषको निर्णय होइन।

पुरानै नियम, पुरानै समस्या
पशुपतिको मुख्य मन्दिरमा हिन्दूलाई मात्र प्रवेश दिने व्यवस्था नयाँ होइन। तर कसलाई हिन्दू मान्ने र त्यसको परीक्षण कसरी गर्ने भन्ने प्रश्न भने लामो समयदेखि हल भएको छैन।
सन् २००० मा पनि पशुपतिको प्रवेशद्वारमा मानिसको रूपरङ्ग हेरेर हिन्दू पहिचान गर्ने, इन्डोनेसिया बालीका हिन्दू तीर्थयात्रीलाई फर्काउने र नियम कार्यान्वयन गर्ने अधिकार कसको भन्ने विवाद सार्वजनिक भएको थियो।
पशुपतिनाथको मुख्य मन्दिर हिन्दूका लागि मात्र खुला रहेको उल्लेख गरे पनि कसले प्रवेश पाउने भन्ने विस्तृत परीक्षण प्रक्रिया सार्वजनिक भएको छैन।
अर्थात् नियम पुरानो र स्पष्ट देखिन्छ, तर नियम लागू गर्ने प्रक्रिया अझै अस्पष्ट छ।
अब छानबिनमा ध्यान दिनुपर्ने चार प्रश्न
पशुपति क्षेत्र विकास कोषको छानबिन प्रतिवेदनले मुख्यतः यी प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने देखिन्छ—
- जोडी वास्तवमै निषेधित क्षेत्रमा प्रवेश गरेको हो कि मुख्य गेटसम्म मात्र पुगेको हो?
- सुरक्षाकर्मीको कमजोरी कहाँ भयो?
- प्रवेश नियम कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट मापदण्ड के हो?
- साधारण नागरिक र सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिका आफन्तमाथि एउटै मापदण्ड लागू भयो कि भएन?
कोषको प्रतिवेदन असोज २७ अर्थात् करिब १३ अक्टोबरसम्म आउने अपेक्षा गरिएको छ। प्रहरीको सात दिने थप अनुसन्धान अवधि पनि त्यही आसपास सकिँदैछ। त्यसपछि अभियोगपत्र, रिहाइ वा थप अनुसन्धानमध्ये कुन बाटो रोजिन्छ भन्नेले घटनाको कानुनी दिशा निर्धारण गर्नेछ।
पशुपतिको गेटमा सुरु भएको विवाद अहिले एउटा जोडीको प्रवेशको प्रश्नमा मात्र सीमित छैन। यो विषय सामाजिक सहिष्णुताको विषय पनि हो ।
धार्मिक स्थलको प्रवेश नियम कसरी लागू गर्ने र धार्मिक आस्थालाई ध्यानमा राख्दै त्यो नियम लागू गर्दा सबैलाई एउटै मापदण्डमा कसरी बाँध्ने? भन्नेमा सबै पक्षले अबका दिनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।
